Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής γύρω από τη σημερινή Σωζόπολη εμφανίστηκαν περίπου πριν από 6.000 χρόνια. Την εποχή εκείνη, η στάθμη της Μαύρης Θάλασσας ήταν χαμηλότερη περίπου 8–10 μέτρα, και έτσι η ακτογραμμή ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Η χερσόνησος της Σωζόπολης δεν ήταν τότε ενωμένη με την ξηρά, αλλά αποτελούσε νησί. Ο ισθμός που σήμερα ενώνει την παλιά πόλη με τη στεριά δημιουργήθηκε μετά τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν οι κάτοικοι κατασκεύασαν έναν πέτρινο δρόμο που συγκρατούσε άμμο και από τις δύο πλευρές. Αντίστοιχα, και τα νησάκια του Αγίου Ιβάν και του Αγίου Πέτρου που βρίσκονται σε πολύ κοντινή απόσταση με τη Σωζόπολη, πιθανότατα να αποτελούσαν κάποτε ένα ενιαίο σύνολο. Ο πρώτος γνωστός οικισμός στην περιοχή της Σωζόπολης ήταν ένας προϊστορικός οικισμός στον κόλπο του λιμανιού, που χρονολογείται μεταξύ 4ης και 2ης χιλιετίας π.Χ., και πιθανότατα ήταν ένας οικισμός πάνω σε πασσάλους μέσα στο νερό.
Οι αρχαιολογικές έρευνες στους λόφους γύρω από τη Σωζόπολη και στη χερσόνησο της σημερινής παλιάς πόλης δείχνουν ότι, στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ., η περιοχή κατοικούνταν από πληθυσμούς που έφεραν τα χαρακτηριστικά των Θρακών. Το 611 π.Χ., σύμφωνα με αρχαίες πηγές, άποικοι από τη Μίλητο και τη Φώκαια ίδρυσαν στη χερσόνησο της Σωζόπολης μια νέα πόλη-κράτος, την Απολλωνία. Η ίδρυση μιας αποικίας γινόταν με αυστηρούς κανόνες και απαιτούσε την έγκριση της Πυθίας στους Δελφούς. Ένας από τους κανόνες ήταν οι άποικοι να προέρχονται από την ίδια πόλη και να είναι από 800 έως 3.000 άτομα. Στην περίπτωση της Απολλωνίας, φαίνεται ότι εγκαταστάθηκαν περίπου 800–1000 άποικοι.
Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο αριθμός των αποίκων σε σχέση με τους πολυάριθμους και καλά οπλισμένους Θράκες της περιοχής, είναι πολύ πιθανό η εγκατάστασή τους να πραγματοποιήθηκε με την συναίνεση των τελευταίων. Με τον καιρό, οι σχέσεις αυτές οδήγησαν σε στενή συνεργασία και πιθανώς στην ενσωμάτωση των Θρακών στην πόλη. Η Απολλωνία εξελίχθηκε σε ισχυρή πόλη και, σε αντίθεση με άλλες αποικίες, δεν αντιμετώπισε σοβαρές συγκρούσεις με τους Θράκες για περίπου 600 χρόνια. Αυτό οφείλεται πιθανώς στη συνετή πολιτική των ηγετών της, που εξασφάλισαν ειρηνικές σχέσεις με τους γειτονικούς πληθυσμούς.
Κατά τον 6ο–5ο αιώνα π.Χ. η πόλη αναπτύσσεται οικονομικά, με κύριες δραστηριότητες την αλιεία, την εξόρυξη χαλκού και το εμπόριο σε κοντινές περιοχές, ενώ ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ. η Απολλωνία κόβει το δικό της νόμισμα από ασήμι και χαλκό, στο οποίο απεικονίζεται ως έμβλημα η άγκυρα. Την ίδια περίοδο, στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ., η εμπορική κίνηση αυξάνεται σημαντικά και η Απολλωνία, με το φυσικά προστατευμένο λιμάνι της, εξελίσσεται σε σημαντικό εμπορικό κέντρο. Εξάγει κυρίως αλάτι και ψάρια και εισάγει προϊόντα από την ελληνική ενδοχώρα. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους και με την επικράτηση του χριστιανισμού, η πόλη μετονομάζεται σε Σωζόπολη, πόλη της Σωτηρίας. Κατά τον Μεσαίωνα αποτελεί σημαντικό βυζαντινό και αργότερα βουλγαρικό κέντρο, αλλά αλλάζει πολλές φορές χέρια μεταξύ Βυζαντινών και Βουλγάρων (7ος–14ος αιώνας). Το 1453 η Σωζόπολη καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς. Κατα την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, η πόλη συνεχίζει να διατηρεί τον χαρακτήρα της ως σημαντικό λιμάνι και κατοικείται κυρίως από χριστιανικό πληθυσμό. Όπως και για τις άλλες πόλεις των δυτικών παράλιων της Μαύρης θάλασσας, οι πληροφορίες μας για τους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας είναι περιορισμένες. Γνωρίζουμε πάντως ότι κατά τη δεκαετία του 1620 η Σωζόπολη και η περιοχή της υπέστη μεγάλες ζημιές από πειρατικές επιδρομές, κυρίως μάλιστα από τους Κοζάκους, που κυριαρχούσαν εν μέρει στα βορειοανατολικά παράλια του Εύξεινου Πόντου, δηλαδή στην περιοχή της ανατολικής Ουκρανίας.
Η Σωζόπολη βρίσκεται στις νότιες ακτές της Μαύρης Θάλασσας, περίπου 35 χλμ. νότια του Μπουργκάς. Η πόλη χωρίζεται ανάμεσα στην Παλιά και τη Νέα Πόλη, με ενδιάμεσο χώρο τη θαλάσσια ζώνη και το παραλιακό πάρκο. Το ιστορικό της κέντρο αναπτύσσεται πάνω στη μικρή χερσόνησο Σκάμνι, το οποίο βλέπεις με κόκκινη επισήμανση στον χάρτη. Μιλάμε στην ουσία για ένα πολύ μικρό ιστορικό πυρήνα. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα συμπαγή αστικό χώρο, τον οποίο μπορεί κανείς να διασχίσει σε περίπου είκοσι λεπτά από τη μία άκρη έως την άλλη σε ευθεία πορεία. Ωστόσο, η πραγματική εμπειρία της περιπλάνησης είναι πολύ πιο αργή, καθώς τα στενά καλντερίμια, τα μικρά περάσματα ανάμεσα στα σπίτια, τα πέτρινα σκαλοπάτια που οδηγούν προς τη θάλασσα και τα συνεχόμενα ανοίγματα προς τον ορίζοντα δημιουργούν μια σχεδόν λαβυρινθώδη αίσθηση χώρου. Στα όρια της πόλης βρίσκεται η Κεντρική Παραλία ενώ νοτιότερα αναπτύσσεται σταδιακά η νεότερη αστική ζώνη της Σωζόπολης. Αυτό θα είναι και το δικό μας όριο στην αφήγηση.
Στην είσοδο της Παλιάς Πόλης της Σωζόπολης βρίσκεται και το πρώτο αρχαιολογικό τοπόσημο που θα σου τραβήξει την προσοχή και αυτό είναι η οχύρωση της αρχαίας Απολλωνίας, που επιβεβαιώνει τη μακραίωνη στρατηγική σημασία της χερσονήσου κατά μήκος της δυτικής Μαύρης Θάλασσας. Κατά τον 5ο και 6ο αιώνα η Σωζόπολη ενισχύθηκε με ένα σύνθετο σύστημα τειχών, πύργων και εξωτερικών οχυρώσεων, που στόχευαν τόσο στην προστασία από βαρβαρικές επιδρομές όσο και στον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων προς την Κωνσταντινούπολη. Σήμερα, σημαντικά τμήματα αυτών των οχυρώσεων σώζονται στο νότιο και νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου, ενώ στην είσοδο της Παλιάς Πόλης αποκαλύφθηκαν εντυπωσιακά κατάλοιπα της κύριας αμυντικής γραμμής της αρχαίας Απολλωνίας. Σε ορισμένα σημεία τα τείχη φτάνουν μέχρι και τα 12,5 μέτρα ύψος, γεγονός που καθιστά το οχυρωματικό σύνολο ένα από τα καλύτερα διατηρημένα στη σημερινή Βουλγαρία. Το αρχαιολογικό συγκρότημα, που ερευνήθηκε συστηματικά μεταξύ 2008 και 2013, αποτελεί έναν πολυστρωματικό χώρο όπου αποτυπώνονται διαδοχικές φάσεις της ιστορίας της πόλης από τον 7ο αιώνα π.Χ. έως και τον 17ο αιώνα. Στο δυτικό τμήμα του διατηρείται το ύστερο αρχαίο τείχος, ενώ μπροστά από αυτό κατασκευάστηκε στα τέλη του 6ου αιώνα ένα δεύτερο εξωτερικό αμυντικό τείχος, το λεγόμενο προτείχισμα, το οποίο περιέκλειε ολόκληρη τη χερσόνησο. Η κύρια πύλη της πόλης, πλαισιωμένη από δύο ημικυκλικούς πύργους, σώζεται ακόμη σήμερα και μαρτυρά τις διαδοχικές μετατροπές του αστικού χώρου, καθώς το πέρασμα προς την πόλη ανακατασκευάστηκε τρεις φορές μέσα στους αιώνες.