Οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής γύρω από τη σημερινή Σωζόπολη εμφανίστηκαν περίπου πριν από 6.000 χρόνια. Την εποχή εκείνη, η στάθμη της Μαύρης Θάλασσας ήταν χαμηλότερη περίπου 8–10 μέτρα, και έτσι η ακτογραμμή ήταν πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Η χερσόνησος της Σωζόπολης δεν ήταν τότε ενωμένη με την ξηρά, αλλά αποτελούσε νησί. Ο ισθμός που σήμερα ενώνει την παλιά πόλη με τη στεριά δημιουργήθηκε μετά τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν οι κάτοικοι κατασκεύασαν έναν πέτρινο δρόμο που συγκρατούσε άμμο και από τις δύο πλευρές. Αντίστοιχα, και τα νησάκια του Αγίου Ιβάν και του Αγίου Πέτρου που βρίσκονται σε πολύ κοντινή απόσταση με τη Σωζόπολη, πιθανότατα να αποτελούσαν κάποτε ένα ενιαίο σύνολο. Ο πρώτος γνωστός οικισμός στην περιοχή της Σωζόπολης ήταν ένας προϊστορικός οικισμός στον κόλπο του λιμανιού, που χρονολογείται μεταξύ 4ης και 2ης χιλιετίας π.Χ., και πιθανότατα ήταν ένας οικισμός πάνω σε πασσάλους μέσα στο νερό.
Οι αρχαιολογικές έρευνες στους λόφους γύρω από τη Σωζόπολη και στη χερσόνησο της σημερινής παλιάς πόλης δείχνουν ότι, στα μέσα της 2ης χιλιετίας π.Χ., η περιοχή κατοικούνταν από πληθυσμούς που έφεραν τα χαρακτηριστικά των Θρακών. Το 611 π.Χ., σύμφωνα με αρχαίες πηγές, άποικοι από τη Μίλητο και τη Φώκαια ίδρυσαν στη χερσόνησο της Σωζόπολης μια νέα πόλη-κράτος, την Απολλωνία. Η ίδρυση μιας αποικίας γινόταν με αυστηρούς κανόνες και απαιτούσε την έγκριση της Πυθίας στους Δελφούς. Ένας από τους κανόνες ήταν οι άποικοι να προέρχονται από την ίδια πόλη και να είναι από 800 έως 3.000 άτομα. Στην περίπτωση της Απολλωνίας, φαίνεται ότι εγκαταστάθηκαν περίπου 800–1000 άποικοι.
Λαμβάνοντας υπόψη ότι ο αριθμός των αποίκων σε σχέση με τους πολυάριθμους και καλά οπλισμένους Θράκες της περιοχής, είναι πολύ πιθανό η εγκατάστασή τους να πραγματοποιήθηκε με την συναίνεση των τελευταίων. Με τον καιρό, οι σχέσεις αυτές οδήγησαν σε στενή συνεργασία και πιθανώς στην ενσωμάτωση των Θρακών στην πόλη. Η Απολλωνία εξελίχθηκε σε ισχυρή πόλη και, σε αντίθεση με άλλες αποικίες, δεν αντιμετώπισε σοβαρές συγκρούσεις με τους Θράκες για περίπου 600 χρόνια. Αυτό οφείλεται πιθανώς στη συνετή πολιτική των ηγετών της, που εξασφάλισαν ειρηνικές σχέσεις με τους γειτονικούς πληθυσμούς.
Κατά τον 6ο–5ο αιώνα π.Χ. η πόλη αναπτύσσεται οικονομικά, με κύριες δραστηριότητες την αλιεία, την εξόρυξη χαλκού και το εμπόριο σε κοντινές περιοχές, ενώ ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ. η Απολλωνία κόβει το δικό της νόμισμα από ασήμι και χαλκό, στο οποίο απεικονίζεται ως έμβλημα η άγκυρα. Την ίδια περίοδο, στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ., η εμπορική κίνηση αυξάνεται σημαντικά και η Απολλωνία, με το φυσικά προστατευμένο λιμάνι της, εξελίσσεται σε σημαντικό εμπορικό κέντρο. Εξάγει κυρίως αλάτι και ψάρια και εισάγει προϊόντα από την ελληνική ενδοχώρα. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους και με την επικράτηση του χριστιανισμού, η πόλη μετονομάζεται σε Σωζόπολη, πόλη της Σωτηρίας. Κατά τον Μεσαίωνα αποτελεί σημαντικό βυζαντινό και αργότερα βουλγαρικό κέντρο, αλλά αλλάζει πολλές φορές χέρια μεταξύ Βυζαντινών και Βουλγάρων (7ος–14ος αιώνας). Το 1453 η Σωζόπολη καταλαμβάνεται από τους Οθωμανούς. Κατα την περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας, η πόλη συνεχίζει να διατηρεί τον χαρακτήρα της ως σημαντικό λιμάνι και κατοικείται κυρίως από χριστιανικό πληθυσμό. Όπως και για τις άλλες πόλεις των δυτικών παράλιων της Μαύρης θάλασσας, οι πληροφορίες μας για τους πρώτους αιώνες της οθωμανικής κυριαρχίας είναι περιορισμένες. Γνωρίζουμε πάντως ότι κατά τη δεκαετία του 1620 η Σωζόπολη και η περιοχή της υπέστη μεγάλες ζημιές από πειρατικές επιδρομές, κυρίως μάλιστα από τους Κοζάκους, που κυριαρχούσαν εν μέρει στα βορειοανατολικά παράλια του Εύξεινου Πόντου, δηλαδή στην περιοχή της ανατολικής Ουκρανίας.
Η Σωζόπολη βρίσκεται στις νότιες ακτές της Μαύρης Θάλασσας, περίπου 35 χλμ. νότια του Μπουργκάς. Η πόλη χωρίζεται ανάμεσα στην Παλιά και τη Νέα Πόλη, με ενδιάμεσο χώρο τη θαλάσσια ζώνη και το παραλιακό πάρκο. Το ιστορικό της κέντρο αναπτύσσεται πάνω στη μικρή χερσόνησο Σκάμνι, το οποίο βλέπεις με κόκκινη επισήμανση στον χάρτη. Μιλάμε στην ουσία για ένα πολύ μικρό ιστορικό πυρήνα. Πρόκειται για έναν ιδιαίτερα συμπαγή αστικό χώρο, τον οποίο μπορεί κανείς να διασχίσει σε περίπου είκοσι λεπτά από τη μία άκρη έως την άλλη σε ευθεία πορεία. Ωστόσο, η πραγματική εμπειρία της περιπλάνησης είναι πολύ πιο αργή, καθώς τα στενά καλντερίμια, τα μικρά περάσματα ανάμεσα στα σπίτια, τα πέτρινα σκαλοπάτια που οδηγούν προς τη θάλασσα και τα συνεχόμενα ανοίγματα προς τον ορίζοντα δημιουργούν μια σχεδόν λαβυρινθώδη αίσθηση χώρου. Στα όρια της πόλης βρίσκεται η Κεντρική Παραλία ενώ νοτιότερα αναπτύσσεται σταδιακά η νεότερη αστική ζώνη της Σωζόπολης. Αυτό θα είναι και το δικό μας όριο στην αφήγηση.
Στην είσοδο της Παλιάς Πόλης της Σωζόπολης βρίσκεται και το πρώτο αρχαιολογικό τοπόσημο που θα σου τραβήξει την προσοχή και αυτό είναι η οχύρωση της αρχαίας Απολλωνίας, που επιβεβαιώνει τη μακραίωνη στρατηγική σημασία της χερσονήσου κατά μήκος της δυτικής Μαύρης Θάλασσας. Κατά τον 5ο και 6ο αιώνα η Σωζόπολη ενισχύθηκε με ένα σύνθετο σύστημα τειχών, πύργων και εξωτερικών οχυρώσεων, που στόχευαν τόσο στην προστασία από βαρβαρικές επιδρομές όσο και στον έλεγχο των θαλάσσιων δρόμων προς την Κωνσταντινούπολη. Σήμερα, σημαντικά τμήματα αυτών των οχυρώσεων σώζονται στο νότιο και νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου, ενώ στην είσοδο της Παλιάς Πόλης αποκαλύφθηκαν εντυπωσιακά κατάλοιπα της κύριας αμυντικής γραμμής της αρχαίας Απολλωνίας. Σε ορισμένα σημεία τα τείχη φτάνουν μέχρι και τα 12,5 μέτρα ύψος, γεγονός που καθιστά το οχυρωματικό σύνολο ένα από τα καλύτερα διατηρημένα στη σημερινή Βουλγαρία. Το αρχαιολογικό συγκρότημα, που ερευνήθηκε συστηματικά μεταξύ 2008 και 2013, αποτελεί έναν πολυστρωματικό χώρο όπου αποτυπώνονται διαδοχικές φάσεις της ιστορίας της πόλης από τον 7ο αιώνα π.Χ. έως και τον 17ο αιώνα. Στο δυτικό τμήμα του διατηρείται το ύστερο αρχαίο τείχος, ενώ μπροστά από αυτό κατασκευάστηκε στα τέλη του 6ου αιώνα ένα δεύτερο εξωτερικό αμυντικό τείχος, το λεγόμενο προτείχισμα, το οποίο περιέκλειε ολόκληρη τη χερσόνησο. Η κύρια πύλη της πόλης, πλαισιωμένη από δύο ημικυκλικούς πύργους, σώζεται ακόμη σήμερα και μαρτυρά τις διαδοχικές μετατροπές του αστικού χώρου, καθώς το πέρασμα προς την πόλη ανακατασκευάστηκε τρεις φορές μέσα στους αιώνες.
Η σημερινή Σωζόπολη διατηρεί ακόμη τη μορφή της παλιάς παραθαλάσσιας πόλης, όμως πολλές από τις εικόνες της καθημερινής ζωής που χαρακτήριζαν τον τόπο έχουν πλέον χαθεί. Δεν διαθέτουμε πάντοτε φωτογραφίες ή τεκμήρια από τη ζωή των κατοίκων της κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα· διαθέτουμε όμως τις μνήμες ανθρώπων που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν εκεί και κατέγραψαν τις εμπειρίες, τις γειτονιές, τα επαγγέλματα και τους ρυθμούς της πόλης. Μέσα από σύγχρονα πλάνα της Σωζόπολης επιχειρείται μια ανασύσταση αυτών των τοπίων της μνήμης, αναζητώντας στους σημερινούς δρόμους, στα σπίτια και στο λιμάνι τα ίχνη μιας πόλης που άλλαξε χωρίς ποτέ να χάσει εντελώς τον χαρακτήρα της. Η ιστορική Σωζόπολη αναπτύχθηκε πάνω στη μικρή βραχώδη χερσόνησο της Παλιάς Πόλης, έναν πυκνοκατοικημένο χώρο που περιβαλλόταν από τη θάλασσα και σχεδόν ποτέ δεν διέθετε ελεύθερα οικόπεδα ή μεγάλες αυλές.
Η καθημερινή ζωή εκτυλισσόταν μέσα σε στενά λιθόστρωτα σοκάκια, ανάμεσα σε σπίτια που σχεδόν ακουμπούσαν το ένα πάνω στο άλλο. Αντίθετα, οι περιοχές έξω από την παλιά χερσόνησο, πρόσφεραν περισσότερο χώρο και χαμηλότερη δόμηση. Εκεί εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιόδους οικογένειες προσφύγων από την Ανατολική Θράκη και τις ακτές του Αιγαίου, δημιουργώντας νέες συνοικίες κοντά στη θάλασσα.
Η παραδοσιακή κατοικία της Σωζόπολης συνδεόταν άμεσα με τον τρόπο ζωής των κατοίκων της. Τα περισσότερα σπίτια ήταν διώροφα, ξύλινα ή μικτής κατασκευής με πέτρα και ξύλο, και ακολουθούσαν τη χαρακτηριστική αρχιτεκτονική της βουλγαρικής και παραθαλάσσιας αναγέννησης του 19ου αιώνα. Στο ισόγειο φυλάσσονταν βαρέλια, εργαλεία, ψαράδικα δίχτυα, τρόφιμα και πολλές φορές το γαϊδούρι της οικογένειας ή ακόμη και η μικρή βάρκα κατά τους χειμερινούς μήνες. Ο επάνω όροφος αποτελούσε τον κύριο χώρο διαβίωσης, οργανωμένο γύρω από ένα κεντρικό δωμάτιο όπου συγκεντρωνόταν η οικογένεια.Πριν από την εμφάνιση των αυτοκινήτων, τα γαϊδούρια αποτελούσαν αναπόσπαστο στοιχείο της ζωής στη Σωζόπολη. Χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά νερού, τροφίμων, σταφυλιών και εμπορευμάτων, αλλά και για τις διαδρομές προς τα γειτονικά χωριά. Πολλές οικογένειες διατηρούσαν αμπέλια και μικρές καλλιέργειες έξω από την πόλη, και τα ζώα αυτά ήταν απαραίτητα για την καθημερινή εργασία.
Η οικονομία της περιοχής βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό και στην ανταλλαγή προϊόντων. Οι κάτοικοι αντάλλασσαν ψάρια με αλεύρι, λάδι, μέλι, τυρί και άλλα αγροτικά προϊόντα, διατηρώντας στενές σχέσεις με την ενδοχώρα. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς τα αυτοκίνητα άρχισαν να αντικαθιστούν σταδιακά τα ζώα μεταφοράς, άλλαξε και ολόκληρος ο ρυθμός της καθημερινής ζωής.
Τα σπίτια προεξείχαν συχνά πάνω από τον δρόμο με ξύλινες κατασκευές και σαχνισιά, δημιουργώντας στενά περάσματα και έντονες φωτοσκιάσεις στα σοκάκια της πόλης. Οι προσόψεις ήταν επενδυμένες με ξύλινες σανίδες, ενώ τα παράθυρα έκλειναν με ξύλινα παντζούρια για προστασία από τον άνεμο και την υγρασία της θάλασσας. Παρά την απλότητα των υλικών, πολλά σπίτια διέθεταν περίτεχνα ξυλόγλυπτα στοιχεία, ζωγραφιστές οροφές ή διακοσμητικά μοτίβα που μαρτυρούσαν την οικονομική άνθηση ορισμένων οικογενειών.
Σήμερα σώζονται δεκάδες κατοικίες του 18ου και 19ου αιώνα που διατηρούν ακόμη τη μορφή αυτής της παραθαλάσσιας αρχιτεκτονικής, προσφέροντας μια εικόνα της ιστορικής φυσιογνωμίας της πόλης.
Το εμπορικό και κοινωνικό κέντρο της πόλης βρισκόταν μέσα στην Παλιά Πόλη, κατά μήκος του κεντρικού λιθόστρωτου δρόμου. Εκεί συγκεντρώνονταν φούρνοι, καφενεία, μικρά παντοπωλεία, εργαστήρια και ταβέρνες, δημιουργώντας έναν ζωντανό δημόσιο χώρο όπου οι κάτοικοι περνούσαν μεγάλο μέρος της ημέρας τους.
Οι δρόμοι ήταν γεμάτοι τραπέζια και καρέκλες, ενώ οι μυρωδιές από φρεσκοψημένο ψωμί, καφέ, ψάρι και κρασί αναμειγνύονταν με τους ήχους της αγοράς. Οι φούρνοι παρήγαγαν καθημερινά ψωμί, κουλούρια και πίτες, ενώ πλανόδιοι έφερναν λαχανικά και προϊόντα από τα γύρω χωριά. Παράλληλα λειτουργούσαν μικρές βιοτεχνίες, φωτογραφεία, βιβλιοπωλεία, φαρμακεία και εργαστήρια τεχνιτών.
Τα καφενεία και οι ταβέρνες αποτελούσαν βασικό χώρο κοινωνικής ζωής. Εκεί συζητούσαν οι ψαράδες, επιδιόρθωναν δίχτυα, έπαιζαν τάβλι και χαρτιά ή περνούσαν τις ώρες τους μετά την επιστροφή από τη θάλασσα. Η πόλη διέθετε ακόμη και κινηματογράφο ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, στοιχείο που δείχνει τον σχετικά κοσμοπολίτικο χαρακτήρα της. Παρότι η αλιεία κυριαρχούσε στην οικονομία της πόλης, η Σωζόπολη διέθετε μεγάλη ποικιλία επαγγελμάτων. Υπήρχαν σιδεράδες, καλαϊτζήδες, σαγματοποιοί, βαφείς, ράφτες, ωρολογοποιοί και τεχνίτες που κατασκεύαζαν εργαλεία για τη γεωργία και τη ναυτιλία. Οι περισσότεροι εργάζονταν σε μικρά οικογενειακά εργαστήρια μέσα στην αγορά ή κοντά στο λιμάνι. Η πόλη λειτουργούσε ως ένα δίκτυο αλληλεξαρτώμενων επαγγελμάτων. Οι ψαράδες χρειάζονταν δίχτυα, σχοινιά, ξυλουργούς και ναυπηγούς· οι αγρότες εργαλεία και μεταφορικά μέσα· οι οικογένειες ρούχα, παπούτσια, τρόφιμα και υπηρεσίες. Μέσα από αυτή την καθημερινή αλληλεπίδραση διαμορφωνόταν ένας πυκνός κοινωνικός ιστός, όπου σχεδόν όλοι γνώριζαν ο ένας τον άλλον.
Η ζωή της Σωζόπολης ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θάλασσα. Για αιώνες το ψάρεμα αποτέλεσε τη βασική οικονομική δραστηριότητα των κατοίκων, ιδιαίτερα μετά τη σταδιακή παρακμή του εμπορικού λιμανιού κατά τον 19ο αιώνα. Οι ψαράδες της Σωζόπολης θεωρούνταν από τους σημαντικότερους της Μαύρης Θάλασσας και τα αλιευτικά τους δίκτυα κάλυπταν μεγάλες αποστάσεις κατά μήκος της ακτογραμμής. Σχεδόν κάθε οικογένεια διέθετε βάρκα και δίχτυα, ενώ η θάλασσα καθόριζε τον ετήσιο ρυθμό της πόλης. Το λιμάνι, οι αποβάθρες και οι αποθήκες ήταν χώροι συνεχούς κίνησης, γεμάτοι μυρωδιές ψαριού, αλατιού και πίσσας. Στην παραλιακή ζώνη αποξηραίνονταν μεγάλες ποσότητες ψαριών, ενώ η τοπική κονσερβοποιία επεξεργαζόταν σημαντικό μέρος της αλιευμένης παραγωγής.
Η σημασία της αλιείας για τη Σωζόπολη ήταν τόσο μεγάλη, ώστε στις αρχές του 20ού αιώνα ιδρύθηκε στην πόλη η Πρακτική Σχολή Αλιείας, ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα της βουλγαρικής ναυτικής και αλιευτικής εκπαίδευσης εκείνης της περιόδου. Με ειδικό νόμο του 1924 αποφασίστηκε η ανέγερση της σχολής στο νησί των Αγίων Κυρίκου και Ιουλίττας, ακριβώς απέναντι από την παλιά χερσόνησο. Το κτήριο σχεδιάστηκε σε μοντέρνο αρχιτεκτονικό ύφος από τον αρχιτέκτονα Στογιάν Νικόλοβ και συνδέθηκε με τη Σωζόπολη μέσω μεγάλου κυματοθραύστη που κατασκευάστηκε ταυτόχρονα με το λιμάνι κατά τα έτη 1926–1927.
Η θεμελίωση της σχολής πραγματοποιήθηκε πανηγυρικά παρουσία του βασιλιά Μπορίς Γ΄. Η λειτουργία της σχολής ξεκίνησε επίσημα το 1930 και συμβόλιζε τη μετάβαση της παραδοσιακής αλιευτικής γνώσης σε μια πιο οργανωμένη και τεχνική μορφή εκπαίδευσης. Αργότερα το συγκρότημα χρησιμοποιήθηκε για στρατιωτικούς σκοπούς από το βουλγαρικό ναυτικό, ενώ σήμερα το κτήριο παραμένει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σημεία του λιμανιού και της θαλάσσιας ιστορίας της Σωζόπολης. Η ναυπηγική αποτελούσε επίσης σημαντικό επάγγελμα. Οι τοπικοί τεχνίτες κατασκεύαζαν ψαρόβαρκες και μικρά εμπορικά πλοία, συνεχίζοντας μια παράδοση που συνέδεε τη Σωζόπολη με ολόκληρη τη δυτική Μαύρη Θάλασσα.