Ας υποθέσουμε ότι βρίσκεσαι στο Μπουργκάς, θέλεις να εξερευνήσεις την πόλη, αλλά δεν ξέρεις από πού να ξεκινήσεις. Η αλήθεια είναι ότι ολόκληρη η πόλη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μνημείο πολιτισμικής κληρονομιάς, καθώς οπουδήποτε και να βρεθείς θα βρεις κάποιο κτίριο, τοπόσημο, εκκλησία ή μουσείο που να εξιστορεί ένα κομμάτι της ιστορίας της πόλης. Ίσως όμως μια καλή αρχή είναι να ξεκινήσεις από την καρδιά του πεζόδρομου της οδού Αλεξαντρόβσκα, ο οποίος είναι και ο πιο ζωντανός αστικός άξονας του Μπουργκάς. Εκεί θα βρεις μια κυκλική, μπρούτζινη σύνθεση, ενσωματωμένη στο έδαφος, την οποία οι κάτοικοι αποκαλούν «Το Κέντρο» ή απλώς «Η Πυξίδα». Η Πυξίδα δεν βρίσκεται εκεί απλά για διακοσμητικούς λόγους. Είναι το σημείο μηδέν της πόλης. Από εδώ μετρώνται οι αποστάσεις, εδώ ορίζεται το γεωγραφικό κέντρο του Μπουργκάς. Ακόμη και τα συστήματα δορυφορικής πλοήγησης λαμβάνουν αυτό το σημείο ως αναφορά.
Στην επιφάνειά της χαράσσονται ανάγλυφα σύμβολα που αφηγούνται την ταυτότητα της πόλης: κύματα που παραπέμπουν στη Μαύρη Θάλασσα, πλοία που θυμίζουν τον εμπορικό και ναυτικό χαρακτήρα του λιμανιού, ανεμοδείκτες και κατευθύνσεις. Αν σταθείς εδώ βρίσκεσαι κυριολεκτικά στο σημείο από το οποίο μπορείς να ξεδιπλώσεις όλη την ιστορία του Μπουργκάς. Προς τη μία κατεύθυνση ανοίγεται ο Θαλάσσιος Κήπος, προς την άλλη, οι εμπορικοί δρόμοι και τα κτίρια που σφράγισαν την αστική ανάπτυξη του 19ου και 20ού αιώνα. Κάθε διαδρομή μπορεί να ξεκινήσει από εδώ: προς τις γειτονιές, προς τα διοικητικά κτίρια, προς την παραλία, ή προς τις νεότερες παρεμβάσεις της πόλης.
Ωστόσο, αν θέλουμε να κατανοήσουμε πού αρχίζει πραγματικά η σύγχρονη ιστορία του Μπουργκάς, πρέπει να ακολουθήσουμε μία συγκεκριμένη κατεύθυνση. Κινούμαστε νότια της πυξίδας και κατευθυνόμαστε προς το σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι. Ουσιαστικά, η καθοριστική μεταμόρφωση της πόλης δεν προήλθε μόνο από το λιμάνι της, αλλά από τη σύνδεσή της με το σιδηροδρομικό δίκτυο. Η άφιξη του σιδηροδρόμου άλλαξε την κλίμακα, τον ρυθμό και τον ρόλο του Μπουργκάς στον ευρύτερο γεωπολιτικό και οικονομικό χάρτη.
Ρίξε φως εδώ
Δες που βρίσκεσαι στον χάρτη και παρατήρησε τις πινέζες για να έχεις μια χωρική αντίληψη
Μέχρι το 1895, το Μπουργκάς δεν διέθετε πέτρινο κυματοθραύστη. Οι μοναδικές λιμενικές υποδομές ήταν τα λεγόμενα «σκέλια», ξύλινες προβλήτες που εξυπηρετούσαν την αποβίβαση επιβατών και την εκφόρτωση εμπορευμάτων. Το λιμάνι λειτουργούσε ακόμη σε μια πρώιμη, σχεδόν μεταβατική μορφή, περισσότερο ως φυσικό αγκυροβόλιο παρά ως οργανωμένος θαλάσσιος σταθμός.
Καθεμία από τις προβλήτες είχε συγκεκριμένο ρόλο: μία για το τελωνείο, μία για την καραντίνα των επιβατών και των ναυτικών, και τρεις μπροστά από ιδιωτικές αποθήκες σιτηρών.
Στην περιοχή του λιμανιού βρισκόταν το τέμενος Τσελεσί Ζαντέ Μουσταφά, χτισμένο τον 19ο αιώνα και κατεδαφισμένο το 1912. Βρισκόταν στον χώρο που σήμερα βρίσκεται ο κήπος μπροστά από τον σιδηροδρομικό σταθμό, στη σημερινή πλατεία «Τσάριτσα Ιωάννα», απέναντι από το τελωνείο.
Ο πυρήνας γύρω από τον οποίο περιστρεφόταν το εμπόριο, οι άνθρωποι και τα κεφάλαια στο Μπουργκάς ήταν πάντοτε η παραλιακή ζώνη. Ωστόσο, μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, η περιοχή αυτή περιγραφόταν με έναν παράδοξο τρόπο: το Μπουργκάς μπορεί να διέθετε ένα καλό φυσικό λιμάνι, αλλά στην πραγματικότητα δεν είχε οργανωμένο λιμένα. Υπήρχε δηλαδή ο φυσικός κόλπος, που μπορούσε να λειτουργήσει ως καταφύγιο για τα πλοία, αλλά όχι οι απαραίτητες υποδομές που θα τον μετέτρεπαν σε σύγχρονο εμπορικό κόμβο. Περί τη δεκαετία του 1830 κατασκευάστηκε η πρώτη ξύλινη προβλήτα και μέχρι το 1878, οι ξύλινες προβλήτες έφτασαν τις πέντε, με μήκος 40 έως 50 μέτρα και βάθος 3–4 μέτρα. Καθεμία είχε συγκεκριμένο ρόλο: μία για το τελωνείο, μία για την καραντίνα των επιβατών και των ναυτικών, και τρεις μπροστά από ιδιωτικές αποθήκες σιτηρών. Οι τελευταίες μαρτυρούν τη σημασία των δημητριακών στο εμπόριο του Μπουργκάς, αλλά και τον καθοριστικό ρόλο της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, η οποία συχνά προπορευόταν της κρατικής διοίκησης στη βελτίωση των υποδομών. Από το 1848 το Μπουργκάς αποτέλεσε σταθερό σταθμό των ατμόπλοιων της αυστριακής εταιρείας Lloyd Trieste, ενώ το 1851 καθιερώθηκε εβδομαδιαία γραμμή Κωνσταντινούπολη – Μπουργκάς από οθωμανική εταιρεία. Αν και μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα τα ιστιοφόρα παρέμεναν αριθμητικά περισσότερα, η χωρητικότητα των ατμόπλοιων αυξανόταν διαρκώς, σηματοδοτώντας τη μετάβαση στη νέα εποχή.
Στις 20 Ιανουαρίου 1889 ψηφίστηκε νόμος που προέβλεπε την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Γιάμπολ – Μπουργκάς, καθώς και την ανάπτυξη των λιμανιών της Βάρνας και του Μπουργκάς. Ο σιδηρόδρομος ολοκληρώθηκε γρήγορα. Το 1890 το Μπουργκάς συνδέθηκε με τον κεντρικό ευρωπαϊκό άξονα Κωνσταντινούπολη – Βουδαπέστη, και δύο χρόνια αργότερα οι γραμμές έφτασαν μέχρι το ίδιο το λιμάνι. Η σύνδεση αυτή ενεργοποίησε κατακόρυφα τη μεταφορά εμπορευμάτων και επιβατών. Η κατασκευή του σύγχρονου λιμένα, ωστόσο, αποδείχθηκε πιο σύνθετη υπόθεση. Το 1892 η κυβέρνηση του Σταμπολόφ εξασφάλισε σημαντικό δάνειο για την κατασκευή των λιμανιών Βάρνας και Μπουργκάς. Την υλοποίηση του έργου ανέλαβε η γαλλική εταιρεία Les Batignolles. Ύστερα από οκτώ χρόνια εργασιών και σημαντικό οικονομικό κόστος, το σύγχρονο λιμάνι του Μπουργκάς ολοκληρώθηκε το 1903. Καταλάμβανε έκταση 60 εκταρίων, περιβαλλόταν από δύο καμπύλους μόλους συνολικού μήκους 2.645 μέτρων και διέθετε άνοιγμα 200 μέτρων για την είσοδο και έξοδο των πλοίων.
Έτσι, από έναν φυσικό κόλπο με λίγες ξύλινες προβλήτες, το Μπουργκάς μετατράπηκε μέσα σε λίγες δεκαετίες σε οργανωμένο λιμενικό κέντρο, συνδεδεμένο σιδηροδρομικά με την ευρωπαϊκή ενδοχώρα και ανοιχτό προς τις θαλάσσιες διαδρομές της Μαύρης Θάλασσας και της Μεσογείου.
Η λήψη απεικονίζει το λιμάνι του Μπουργκάς, όπως το αντικρίζει κανείς από τη θάλασσα. Στο βάθος της εικόνας διακρίνεται ο μιναρές του Τζαμιού.
Αριστερά από τον μιναρέ ξεχωρίζει το πρώτο τμήμα του τελωνείου που κατασκευάστηκε στην πόλη. Το κτίριο αυτό συμβόλιζε την οργανωμένη λειτουργία του λιμανιού και τον έλεγχο της εμπορικής δραστηριότητας. Από εδώ περνούσαν τα εμπορεύματα πριν διανεμηθούν στην ενδοχώρα ή στα πλοία που θα τα μετέφεραν σε άλλες αγορές.
Τα εγκαίνια του λιμανιού προγματοποιήθηκαν στις 18 Μαίου 1903. Υπουργοί της κυβέρνησης, επαρχιακοί και δημοτικοί άρχοντες υποδέχονται τον τσάρο Φερδινάνδο, ο οποίος καταφτάνει με το πολεμικό ατμόπλοιο "Ναντέζντα". Ακολουθούν κανονιοβολισμοί χαιρετισμού, ενώ ανάβουν ο πράσινος και κόκκινος φάρος εισόδου της λιμενικής ζώνης.
Είναι απαραίτητο να επισημανθεί ότι η δημιουργία σιδηροδρομικής σύνδεσης με το Μπουργκάς, ως βασική προϋπόθεση για την εγκατάσταση και ανάπτυξη της εμπορικής δραστηριότητας, είχε γίνει αντιληπτή ήδη από τους διοικούντες της Ανατολικής Ρωμυλίας. Μετά την Ένωση του 1885, η ανάγκη αυτή έγινε ακόμη πιο επιτακτική, καθώς ο σιδηρόδρομος θεωρήθηκε καθοριστικός παράγοντας για την οικονομική ανάπτυξη της πόλης.
Σε σχέση με τη θεμελίωση της γραμμής Γιάμπολ–Μπουργκάς, στις 30 Ιουνίου 1888 έφτασε στο Μπουργκάς ο πρίγκιπας Φερδινάνδος μαζί με τη μητέρα του, πριγκίπισσα Κλημεντίνη. Με την παρουσία τους σηματοδοτήθηκε η έναρξη της χάραξης της σιδηροδρομικής γραμμής. Ο πρώτος σιδηροδρομικός σταθμός της πόλης δεν είναι αυτός που βλέπεις στο βίντεο παρακάτω· βρισκόταν πιο δυτικά και ήταν γνωστός ως Παλαιός Σταθμός ή σταθμός «Βλαντιμίρ Παβλόφ». Στις 14 Μαΐου 1890, ταυτόχρονα με τα εγκαίνια της γραμμής Γιάμπολ–Μπουργκάς, τέθηκε σε λειτουργία. Το 1893 η γραμμή επεκτάθηκε έως το λιμάνι, ενισχύοντας ουσιαστικά τη σύνδεση θάλασσας και ενδοχώρας.
Ένα χαρακτηριστικό στιγμιότυπο της εποχής: στις 25 Αυγούστου 1893 ο Φερδινάνδος και η Μαρία Λουίζα έφτασαν με τρένο στο Μπουργκάς με αφορμή τον γάμο τους. Οι κάτοικοι τους υποδέχθηκαν με ψωμί και αλάτι, σύμφωνα με το παραδοσιακό έθιμο, προσφερόμενα πάνω σε ειδικά κατασκευασμένο ασημένιο δίσκο, γαμήλιο δώρο της πόλης. Στο κέντρο του δίσκου υπήρχε ένθετο στεφάνι με επιγραφή και τα μονογράμματα «Φ» και «Μ» από καθαρό χρυσό. Από τις 8 Σεπτεμβρίου 1903 εκτελούνταν δύο φορές την εβδομάδα απευθείας επιβατική αμαξοστοιχία από τη Σόφια προς το Μπουργκάς και αντίστροφα, στοιχείο που δείχνει πόσο γρήγορα η πόλη εντάχθηκε στο εθνικό δίκτυο μεταφορών. Το κτίριο του παλαιού σταθμού κατεδαφίστηκε τελικά το 1977.
Το επιβλητικό κτίριο που βλέπεις μπροστά σου, ο Κεντρικός Σιδηροδρομικός Σταθμός, χτίστηκε πολύ αργότερα. Παρότι το σιδηροδρομικό εγχείρημα είχε ξεκινήσει δεκαετίες νωρίτερα, η κατασκευή αυτού του σταθμού αποδείχθηκε μια μακρόχρονη διαδικασία. Το 1904, σε μια περίοδο εκτεταμένων παρεμβάσεων στις υποδομές και στον αστικό ιστό της πόλης, το Δημοτικό Συμβούλιο και η Εθνοσυνέλευση λαμβάνουν την απόφαση για την ανέγερση νέου σιδηροδρομικού σταθμού στο Μπουργκάς. Την ίδια χρονιά ο σχεδιασμός ανατίθεται στους αρχιτέκτονες Κόστοφ και Μαρίτσκοφ. Ωστόσο, η υλοποίηση του έργου θα απαιτήσει σχεδόν δύο δεκαετίες.
Η κατασκευή εξελίσσεται σε τρία στάδια: από το 1908 έως το 1911, από το 1911 έως το 1913 και, μετά από διακοπή, από το 1922 έως τα τέλη Αυγούστου του 1929. Παρά τις καθυστερήσεις, ο σταθμός αρχίζει να λειτουργεί τμηματικά ήδη από τις 10 Αυγούστου 1923. Η ολοκλήρωση του κτιρίου συνδέεται και με την ενεργή συμβολή του αρχιτέκτονα από το Μπουργκάς Σβ. Σλάβοφ. Τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιούνται στις 15 Αυγούστου 1927, αν και οι εργασίες αποπεράτωσης συνεχίζονται και τα επόμενα χρόνια.
Αν περπατήσεις σε αυτή την περιοχή, κοντά στο λιμάνι, δίπλα από τον σταθμό των λεωφορείων και τον σιδηροδρομικό σταθμό, διασχίζοντας τη μικρή πλατεία Φερδινάνδου, το βλέμμα σου θα σταματήσει σε ένα επιβλητικό κτίριο με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική παρουσία. Είναι το τελωνείο του Μπουργκάς.
Η πρώτη τελωνειακή αποθήκη κατασκευάστηκε το 1885 και λειτούργησε έως το 1920, σε μια περίοδο που το λιμάνι άρχιζε να αποκτά αυξανόμενη εμπορική σημασία. Το νέο κτίριο του τελωνείου σχεδιάστηκε το 1895 από τον Αυστριακό αρχιτέκτονα Βάινσταϊν. Το πρώτο τμήμα του, η νοτιοανατολική γωνία, ολοκληρώθηκε το 1903, ενώ τα επίσημα εγκαίνια του συγκροτήματος πραγματοποιήθηκαν το 1921. Στο ίδιο κτίριο στεγαζόταν και η διοίκηση του λιμανιού, γεγονός που υπογραμμίζει τον κεντρικό του ρόλο στη λειτουργία της πόλης. Το τελωνείο θεωρείται σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά αρχιτεκτονικά σύμβολα του Μπουργκάς και έχει αναγνωριστεί ως εθνικό μνημείο πολιτισμού.
Ας γυρίσουμε όμως τώρα από εκεί που ήρθαμε. Ο πεζόδρομος Αλεξανδρόβσκα είναι ο κεντρικός πεζόδρομος που αφηγείται την ιστορία της πόλης μέσα από την ίδια της τη διαδρομή. Αμέσως μετά το 1880, ο δρόμος έλαβε το όνομά του προς τιμήν του Αλέξανδρος Β΄, του επονομαζόμενου Απελευθερωτή. Εκείνη την περίοδο, το Μπουργκάς καταλάμβανε μόλις 225 εκτάρια. Ωστόσο, η οικονομική του άνθηση στα τέλη του 19ου αιώνα προσέλκυσε νέο πληθυσμό από το εσωτερικό της χώρας, ενώ τα κύματα προσφύγων μετά την Εξέγερση του Ίλιντεν και τους Βαλκανικοί Πόλεμοι επιτάχυναν ακόμη περισσότερο την αστική του ανάπτυξη. Το 1891 εγκρίθηκε το πρώτο ρυμοτομικό και πολεοδομικό σχέδιο της πόλης, που άλλαξε τον προσανατολισμό της από οριενταλιστικό σε ευρωπαϊκό. Η πόλη οργανώθηκε σε 289 οικοδομικά τετράγωνα, με πλατείες, κήπους, λεωφόρους και ευθυγραμμισμένους δρόμους. Τα σπίτια άρχισαν να χτίζονται με συγκεκριμένους κανονισμούς, διαμορφώνοντας μια νέα μορφολογία που αντανακλούσε τις φιλοδοξίες μιας αναπτυσσόμενης, σύγχρονης πόλης.
Η Αλεξανδρόβσκα υπήρξε η παλαιότερη εμπορική αρτηρία, η αστική ραχοκοκαλιά που συνέδεε τον σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι με την υπόλοιπη πόλη. Πλακόστρωτη και φωτισμένη με γκαζόλαμπες από το 1878 έως το 1929, φιλοξενούσε εμπορικά καταστήματα, πανδοχεία, καφενεία και διοικητικά κτίρια. Οι στενές προσόψεις των κτιρίων, χτισμένες πυκνά η μία δίπλα στην άλλη, άνοιγαν προς τον κεντρικό δρόμο, δημιουργώντας έναν ζωντανό εμπορικό διάδρομο. Σήμερα, με μήκος περίπου 1,5 χιλιομέτρου, η Αλεξανδρόβσκα αποτελεί τον βασικό πεζόδρομο και εμπορικό πυρήνα της πόλης. Διασχίζει το ιστορικό κέντρο από τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό, περνά από την Πλατεία Τρόικα και καταλήγει κοντά στον ναό του Αγίου Ιβάν Ρίλσκι. Είναι ένας φαρδύς, καταπράσινος δρόμος με ώριμα δέντρα, μικρά πάρκα, σιντριβάνια και γλυπτά. Καταστήματα, γραφεία, εστιατόρια, καφέ και ξενοδοχεία συνθέτουν μια καθημερινή, αυθεντική εικόνα ζωής.
Στην ταυτότητα του πεζόδρομου, ιδιαίτερη θέση κατέχουν και τα δημόσια και θεσμικά του κτίρια, που λειτουργούν ως σημεία αναφοράς. Πριν προχωρήσουμε όμως σε μια πιο αναλυτική προσέγγιση της εξέλιξης και της σημασίας της Αλεξανδρόβσκα, ρίξε μια ματιά στο παρακάτω βίντεο. Παρατήρησέ το επιφανειακά, σαν μια πρώτη γνωριμία.
Αυτή είναι μία από τις χαρακτηριστικές φωτογραφίες του Μπουργκάς, όπου φαίνεται το παλιό Δημαρχείο της πόλης. Σήμερα το κτίριο αυτό δεν υπάρχει. Βλέπεις μόνο το σημερινό Δημαρχιακό Μέγαρο που βρισκόταν ακριβώς δίπλα του. Το πρώτο Δημαρχείο άρχισε να κατασκευάζεται το 1881, όταν το Μπουργκάς ανήκε ακόμη στην Ανατολική Ρωμυλία, και ολοκληρώθηκε το 1887. Χτίστηκε στη θέση ενός πρόχειρου παραπήγματος που λειτουργούσε ως ταχυδρομείο. Το 1899 καταστράφηκε από πυρκαγιά. Η δημοτική αρχή αποφάσισε να ανεγείρει νέο κτίριο στο ίδιο σημείο. Μετά από διαγωνισμό το 1905, η κατασκευή πραγματοποιήθηκε την περίοδο 1909–1911. Το κτίριο αυτό ήταν γνωστό ως το «παλιό Δημαρχείο» και αποτέλεσε για δεκαετίες το διοικητικό κέντρο της πόλης, ωστόσο κατεδαφίστηκε το 1975. Παράλληλα, ήδη από το 1927 είχε ληφθεί απόφαση για την ανέγερση νέου δημαρχιακού μεγάρου. Η κατασκευή του ξεκίνησε το 1938, εγκαινιάστηκε το 1945 και ολοκληρώθηκε την περίοδο 1946–1947. Πρόκειται για το κτίριο που στεγάζει σήμερα τον Δήμο.
Τι συμβαίνει με τα ρολόγια στο Μπουργκάς; Γιατί φαίνεται να υπάρχει μια ιδιαίτερη σχέση της πόλης με αυτά; Το σημερινό ρολόι που βλέπουμε στο κέντρο είναι σχετικά πρόσφατη τοποθέτηση. Ωστόσο, η σύνδεση του Μπουργκάς με το δημοτικό ρολόι ξεκινά ήδη από το πρώτο Δημαρχείο. Το πρώτο κτίριο του Δημαρχείου, που καταστράφηκε από πυρκαγιά το 1899, διέθετε ρολόι στον πύργο του. Μετά την καταστροφή, ο μηχανισμός δεν χάθηκε· μεταφέρθηκε την περίοδο 1910–1912 και τοποθετήθηκε σε άλλο κτίριο, ωστόσο κοντά στο παλιό Δημαρχείο.
Τον Οκτώβριο του 1935 ο Δήμος αγόρασε νέο ρολόι, αυτή τη φορά με τρία καντράν ώστε να είναι ορατό από περισσότερες κατευθύνσεις. Το 1936 τοποθετήθηκε σε υφιστάμενο δημοτικό κτίριο στο κέντρο, στο σημείο όπου αργότερα κατεδαφίστηκε το παλιό κτίριο και ανεγέρθηκε το νέο δημαρχιακό μέγαρο με τις κολόνες. Δηλαδή, το ρολόι βρέθηκε αρχικά σε κτίριο που προϋπήρχε του σημερινού Δημαρχείου.
Το 1938 μεταφέρθηκε ξανά, αυτή τη φορά στη γωνία του κτιρίου στη συμβολή των οδών Αλεξανδρόβσκα και Βογορίδη, όπου έγινε σταδιακά σημείο αναφοράς για τους κατοίκους. Το 1993 το ίδιο ρολόι τοποθετήθηκε σε μεταλλικό τρίποδο στο μικρό πάρκο δίπλα στο ξενοδοχείο Ξενοδοχείο Βουλγαρία, στην ίδια γωνία των οδών Αλεξανδρόβσκα και Βογορίδη, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα.
Η διαδρομή του ρολογιού μέσα στον χρόνο δείχνει ότι συνδέθηκε διαχρονικά με το Δημαρχείο και το διοικητικό κέντρο της πόλης, ακολουθώντας τις μετακινήσεις και τις αλλαγές των κτιρίων.
Στο σημείο όπου σήμερα βρίσκονται τα γραφεία της Εθνικής Υπηρεσίας Εσόδων, διακρίνουμε μια «διπλή» ιστορία: το σημερινό κτίριο και, κάτω από αυτό χρονικά, ό,τι προϋπήρχε στην ίδια θέση. Η πρώτη αφορά το οθωμανικό παρελθόν της πόλης και την υψηλή επικινδυνότητα πυρκαγιών που αντιμετώπιζε η πόλη, και η δεύτερη σχετιζεται με την εξέλιξη των τραπεζικών ιδρυμάτων στη χώρα. Αρχικά στο οικόπεδο αυτό βρισκόταν ένα παλιό οθωμανικό κονάκι. Κατά την περίοδο της Ανατολική Ρωμυλία (1878–1885) στέγαζε την Πρεφεκτούρα, την αστυνομία, τη φυλακή και την πυροσβεστική υπηρεσία. Το 1900 τα κτίρια αυτά καταστράφηκαν από πυρκαγιά.
Οι πυρκαγιές εκείνη την εποχή ήταν συχνές. Τα περισσότερα σπίτια ήταν ξύλινα, οι αυλές περιφραγμένες με ξύλο, οι δρόμοι στενοί και η παροχή νερού περιορισμένη. Κίνδυνο προκαλούσαν και τα εργοστάσια απόσταξης οινοπνεύματος. Οι πυρκαγιές αντιμετωπίζονταν από χαμάληδες του λιμανιού, οι οποίοι πληρώνονταν για να εγκαταλείπουν την εργασία τους και να σπεύδουν στο σημείο. Χρησιμοποιούσαν κάρα με βαρέλια νερού και μία χειροκίνητη αντλία (τουλούμπα).
Η ανάγκη οργανωμένης πυροπροστασίας έγινε γρήγορα προτεραιότητα. Ήδη στον πρώτο προϋπολογισμό της πόλης το 1879 προβλέφθηκαν 2.000 φράγκα για την αγορά αντλιών και εξοπλισμού. Το 1881 εγκρίθηκε νέα αντλία και κονδύλια για συντήρηση της υπάρχουσας. Την ίδια χρονιά ο Δήμαρχος ζήτησε έλεγχο στα εργοστάσια οινοπνεύματος για εκτίμηση κινδύνου. Το 1882 αποφασίστηκε η κατασκευή ειδικής αποθήκης για εύφλεκτα υλικά στο λιμάνι. Παράλληλα, απαγορεύτηκε το άναμμα φωτιάς μέσα στην πόλη.
Παρά τα μέτρα, το 1888 σημειώθηκαν μεγάλες πυρκαγιές που κατέστρεψαν δεκάδες κατοικίες.
Στο ίδιο αυτό οικόπεδο, μετά την πυρκαγιά του 1900, το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε να παραχωρήσει τον χώρο στην Βουλγαρική Εθνική Τράπεζα για την ανέγερση κτιρίου που θα στέγαζε το τοπικό της υποκατάστημα. Η απόφαση αυτή εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο οικονομικής οργάνωσης μετά την Απελευθέρωση. Η ανέγερση του τραπεζικού κτιρίου στο Μπουργκάς ξεκίνησε την περίοδο 1905–1910 και ολοκληρώθηκε το 1912. Το υποκατάστημα χορηγούσε δάνεια σε βιομηχανικές, εμπορικές, γεωργικές και βιοτεχνικές επιχειρήσεις, διατηρούσε τρεχούμενους λογαριασμούς και διαχειριζόταν συναλλαγές σε συνάλλαγμα και γραμμάτια. Ακριβώς δίπλα από το κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, χτίστηκε το 1930 και το υποκατάστημα της Βουλγαρικής αγροτικής τράπεζας.
Στο Μπουργκάς στις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχαν πολύ περισσότερα τραπεζικά υποκαταστήματα από όσο φαντάζεσαι, εξυπηρετώντας τόσο εθνικά όσο και ευρωπαικά συμφέροντα. Τα περισσότερα από αυτά βρίσκονταν στην Αλεξάνδροβσκα, τοποθετημένα το ένα δίπλα στο άλλο. Δες την φωτογραφία και το βίντεο παρακάτω για να δεις μερικά από αυτά και να καταλάβεις ότι δεν έχουν αλλάξει και πολλά από τότε.
Σημείωση: Οι ημερομηνίες στο βίντεο εντός εισαγωγικών αναφέρονται στο έτος κατασκευής των κτιρίων και όχι στο έτος λειτουργίας των τραπεζικών υποκαταστημάτων.
Από το 1906 οι λειτουργίες στον ναό άρχισαν να τελούνται στη βουλγαρική γλώσσα. Την ίδια περίοδο το σχολείο έγινε βουλγαρικό και πήρε το όνομα Χαν Κρούμ. Η εκκλησία μετονομάστηκε σε ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, αν και παρέμεινε ελληνική ιδιοκτησία.
Μετά τα έτη 1924–1925 μεγάλο μέρος του ελληνικού πληθυσμού μετανάστευσε από τη Βουλγαρία. Στο πλαίσιο της Συμφωνίας Μολώφ–Καφαντάρη συγκροτήθηκε το 1929 μικτή ελληνοβουλγαρική επιτροπή, η οποία ανέλαβε να ρυθμίσει ζητήματα περιουσιών και ιδιοκτησίας ακινήτων, μεταξύ των οποίων και το ιδιοκτησιακό καθεστώς της εκκλησίας.
Ο ελληνικός χριστιανικός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου βρισκόταν στην πλατεία Παπάζ-Μειντάν στο Μπουργκάς. Η πλατεία, με έκταση περίπου 9.000 τ.μ., αποτελούσε για δεκαετίες το φυσικό κέντρο της πόλης, πριν από την εκπόνηση του ρυμοτομικού σχεδίου το 1880.
Γύρω στο 1828 υπήρχε στο ίδιο σημείο ένα μικρό ξύλινο χριστιανικό εκκλησάκι, το οποίο κάηκε πριν από το 1850. Την ίδια χρονιά ξεκίνησε η ανέγερση νέου ναού, αφιερωμένου στην Κοίμηση της Θεοτόκου, ο οποίος εγκαινιάστηκε το 1869. Στον ναό εκκλησιάζονταν κυρίως Έλληνες, γεγονός που δημιούργησε εντάσεις με τους ορθόδοξους Βουλγάρους της πόλης.
Στα δεξιά της εκκλησίας βρισκόταν η ελληνική μητρόπολη, ένα επιβλητικό διώροφο κτίριο που χτίστηκε το 1875. Δίπλα της υπήρχε ένα μικρότερο κτίριο, το οποίο την περίοδο 1895–1906 λειτούργησε ως ελληνικό σχολείο.
Ο ναός των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου
Για να μιλήσουμε για τον ναό των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου θα πρέπει πρώτα να μιλήσουμε για επίσημη οργάνωση της βουλγαρικής κοινότητας της πόλης, ενώ βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική κυριαρχία. Η βουλγαρική κοινότητα στο Μπουργκάς οργανώθηκε επίσημα το 1867. Οι περισσότεροι Βούλγαροι κατοικούσαν στην περιοχή βορειοανατολικά της σημερινής οδού Αλεξάνδροβσκα. Εκεί εγκαθίσταντο ντόπιοι μικροέμποροι, γεωργοί και κτηνοτρόφοι, καθώς και άνθρωποι που έφταναν από το εσωτερικό της χώρας. Με τον καιρό άρχισαν να εγκαθίστανται και μορφωμένοι Βούλγαροι που έφεραν μαζί τους τις ιδέες της εθνικής αναγέννησης. Η βουλγαρική γλώσσα ακουγόταν επίσης στο δυτικό άκρο του δρόμου προς τη σημερινή οδό Φερδινάνδοβσκα. Ο πρώτος χώρος όπου τελούνταν βουλγαρικές χριστιανικές τελετές ήταν μια απλή ξύλινη παράγκα, γνωστή με το όνομα «Άγιος Θρόνος». Σήμερα στη θέση αυτή βρίσκονται η οδός “Στρατηγού Σκόμπελεφ” και η πλατεία “Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου”.
Το 1851 η μνήμη του Αγίου Κυρίλλου τιμούνταν στις 14 Φεβρουαρίου και του Αγίου Μεθοδίου στις 26 Απριλίου. Από το 1863 η 11η Μαΐου καθιερώθηκε ως κοινή εκκλησιαστική εορτή των αγίων αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου. Στο Μπουργκάς η γιορτή αυτή εορτάστηκε για πρώτη φορά το 1868. Μετά τον εορτασμό, ο παπάς Γεώργιος συγκέντρωσε τους προκρίτους της πόλης και τους έπεισε να αποφασίσουν την ανέγερση βουλγαρικής εκκλησίας και σχολείου. Το 1869, σε χώρο που παραχωρήθηκε από τον ίδιο, χτίστηκε ένα ταπεινό κτίσμα για αυτούς τους σκοπούς. Στις 20 Απριλίου 1869, με τη μεσολάβηση του Δημήτριου Μπρακάλοφ, ελήφθη άδεια από τον Φεΐντ Πασά για την τέλεση εκκλησιαστικής λειτουργίας στον ναό. Το 1870 ο Μπρακάλοφ έφερε από την Κωνσταντινούπολη διαταγή του Αφούζ Πασά προς τον καϊμακάμη Χαμντί Μπέη, στην οποία περιλαμβανόταν το φιρμάνι του σουλτάνου της 27ης Φεβρουαρίου 1870 για την αναγνώριση της Βουλγαρικής Εξαρχίας.
Το 1888 το εκκλησιαστικό και σχολικό συμβούλιο αποφάσισε την ανέγερση νέου, μεγαλύτερου ναού. Τον Ιούλιο του 1895 αποφασίστηκε η κατεδάφιση του παλαιού κτίσματος και η έναρξη της κατασκευής του νέου. Στις 23 Ιουλίου 1895 άνοιξε έρανος για εθελοντικές δωρεές από τον πληθυσμό. Παράλληλα ζητήθηκε οικονομική ενίσχυση από τον δήμο και το 1898 αποφασίστηκε η σύναψη δανείου ύψους 100.000 λέβα με εγγύηση του Δημοτικού Συμβουλίου Μπουργκάς προς τη Βουλγαρική Εθνική Τράπεζα.
Ο σημερινός ναός των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου είναι η μεγαλύτερη ορθόδοξη εκκλησία της πόλης. Χτίστηκε την περίοδο 1894–1907 σύμφωνα με τα σχέδια του Ιταλού αρχιτέκτονα Ρικάρντο Τοσκάνι. Ο ναός είναι τρίκλιτη βασιλική με κεντρική αψίδα και εντυπωσιακό εσωτερικό χώρο. Η κεντρική αίθουσα χωρίζεται από πέντε ζεύγη μαρμάρινων κιόνων, ενώ ο κεντρικός τρούλος υψώνεται πάνω από δωδεκάπλευρο τύμπανο με μικρά παράθυρα.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακό είναι το βιτρό στην κεντρική είσοδο, που απεικονίζει τους Αγίους Κυρίλλο και Μεθόδιο. Οι μοναδικές τοιχογραφίες του ναού φιλοτεχνήθηκαν από τους γνωστούς Βούλγαρους ζωγράφους καθηγητή Γκιουτζένοφ και Κοζουχάροφ, οι οποίοι είναι επίσης γνωστοί για το έργο τους στον καθεδρικό ναό «Αγίου Αλεξάνδρου Νέφσκι» στη Σόφια.
Ο ναός έχει ανακηρυχθεί αρχιτεκτονικό και καλλιτεχνικό μνημείο πολιτισμού εθνικής σημασίας. Από το 2022 περιλαμβάνεται επίσης στον κατάλογο των 100 Εθνικών Τουριστικών Αξιοθέατων της Βουλγαρίας.
Η Αρμενική Εκκλησία Σουρπ Χατς (Τίμιος Σταυρός) στο Μπουργκάς αποτελεί ένα από τα παλαιότερα θρησκευτικά κτίρια της πόλης. Ο ναός χτίστηκε το 1853, όπως αναγράφεται στην πέτρα πάνω από την εσωτερική πύλη καθώς και στη μαρμάρινη επιγραφή του τρούλου του βαπτιστηρίου.
Η εκκλησία είναι μονόκλιτο λιθόκτιστο κτίσμα, με βασικά αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά της παραδοσιακής αρμενικής εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής.
Ο ναός οικοδομήθηκε στη θέση ενός παλαιότερου ξύλινου παρακκλησίου αφιερωμένου στον Άγιο Στέφανο, το οποίο χρονολογείται από το 1673. Στα μέσα του 19ου αιώνα το μικρό αυτό παρακκλήσι αντικαταστάθηκε από τον μεγαλύτερο πέτρινο ναό που σώζεται έως σήμερα, γεγονός που καθιστά την εκκλησία του Τιμίου Σταυρού ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα κτίρια του Μπουργκάς. Το 1896 ο ναός καθαγιάστηκε επίσημα από τον αρχιερέα Βαχτάνγκ Σισακιάν. Το 1970 η εκκλησία συμπεριλήφθηκε στον κατάλογο των πολιτιστικών μνημείων της Βουλγαρίας.
Στην αυλή του ναού ανεγέρθηκε το 1991 μνημείο αφιερωμένο στη μνήμη των θυμάτων της Αρμενικής Γενοκτονίας του 1915. Πρόκειται για ένα αρμενικό σταυρόλιθο, μπροστά από το οποίο απεικονίζεται ένα νεαρό αγόρι που συμβολίζει τους επιζώντες της γενοκτονίας. Στο μνημείο είναι χαραγμένη η επιγραφή: «Στη μνήμη των θυμάτων της Αρμενικής Γενοκτονίας του 1915».