Η Ξάνθη είναι από τις λίγες ελληνικές πόλεις όπου μπορεί κανείς να διακρίνει πτυχές της ιστορίας της περπατώντας στους δρόμους της. Νεοκλασικά αρχοντικά, καπναποθήκες και δημόσια κτίρια συνυπάρχουν σε μια πόλη που αναπτύχθηκε ανάμεσα στον ορεινό όγκο της Ροδόπης και την εύφορη πεδιάδα που εκτείνεται έως τη λίμνη Βιστωνίδα. Η φυσιογνωμία της πόλης διαμορφώθηκε κατά κύριο λόγο τον 19ο αιώνα, όταν η Ξάνθη γνώρισε εντυπωσιακή οικονομική ανάπτυξη χάρη στην καλλιέργεια και το εμπόριο του περίφημου αρωματικού καπνού «μπασμά». Τα καπνά της Ξάνθης ταξίδευαν από τα λιμάνια του Πόρτο Λάγους και της Καβάλας προς τις αγορές της Ευρώπης και της Ανατολής, συνδέοντας την Ξάνθη με διεθνή εμπορικά δίκτυα. Σήμερα, αυτό που έχουμε στην διάθεσή μας για να μας θυμίζει τους δεσμούς της πόλης με τον καπνό, είναι οι καπναποθήκες της. Οι περισσότερες από αυτές, αν και φέρουν εμφανή σημάδια εγκατάλειψης και φθοράς, εξακολουθούν να προσδίδουν έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στην πόλη, ο οποίος σε συνδυασμό με τα καλά διατηρημένα νεοκλασικά κτίρια της Παλιάς Πόλης, μαρτυρά την οικονομική ευμάρεια που βίωσε η Ξάνθη μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Ο πλούτος που δημιουργήθηκε εκείνη την περίοδο δεν αντικατοπτρίζεται μόνο στις καπναποθήκες, ούτε στα επιβλητικά αρχοντικά των εμπόρων, αλλά στα κοινωφελή ιδρύματα και στους νέους δημόσιους χώρους. Σήμερα, η Ξάνθη διατηρεί σε μεγάλο βαθμό αυτή τη μοναδική ιστορική φυσιογνωμία. Η Παλιά Πόλη, που ανοικοδομήθηκε μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 1829 και προστατεύεται ως ιστορικός οικισμός από το 1976, αποτελεί ένα από τα καλύτερα διατηρημένα σύνολα παραδοσιακής αρχιτεκτονικής στη βόρεια Ελλάδα και θα σου θυμίσει λίγο το Πλόβντιβ.
Οι πόλεις δεν αναπτύσσονται επειδή είναι «προορισμένες» να εξελιχθούν σε μεγάλα αστικά κέντρα. Η ιστορία τους διαμορφώνεται από παράγοντες που μεταβάλλονται συνεχώς: οι εμπορικές διαδρομές αλλάζουν, νέα μέσα μεταφοράς δημιουργούν διαφορετικά δίκτυα επικοινωνίας, η ζήτηση για ορισμένα προϊόντα αυξάνεται ή μειώνεται, ενώ διοικητικές αποφάσεις, γεωπολιτικές εξελίξεις ή ακόμη και φυσικές καταστροφές μπορούν να ανατρέψουν τις υπάρχουσες ισορροπίες.
Η Αλεξανδρούπολη, για παράδειγμα, αναπτύχθηκε όταν έγινε τερματικός σταθμός των Ανατολικών Σιδηροδρόμων, αντικαθιστώντας σταδιακά την Αίνο ως βασικό εμπορικό κόμβο της περιοχής. Αντίστοιχα, η ιστορία της Ξάνθης δεν μπορεί να εξηγηθεί από έναν μόνο παράγοντα. Η ανάπτυξη του καπνεμπορίου, η έλευση του σιδηροδρόμου, η μεταφορά της διοικητικής έδρας και η πυρκαγιά της Γενισέας συνέβαλαν, με διαφορετικό τρόπο και σε διαφορετικό χρόνο, στη μετατόπιση του οικονομικού και διοικητικού κέντρου της περιοχής από την γειτονική Γενισέα προς την Ξάνθη.
