Η ιστορία της Αλεξανδρούπολης γεννιέται μέσα στις μεγάλες ανακατατάξεις του 19ου αιώνα, σε μια εποχή όπου οι αυτοκρατορίες μετασχηματίζονται και οι νέες τεχνολογίες αναδιαμορφώνουν τον κόσμο. Τότε, στην οθωμανική Θράκη, σε έναν μικρό παραθαλάσσιο οικισμό γνωστό ως Δεδέαγατς, θα συναντηθούν ευρωπαικές πολιτικές επιδιώξεις, οικονομικά συμφέροντα και γεωστρατηγικά σχέδια που θα δώσουν ζωή σε μια ολοκαίνουργια πόλη. Η ίδρυση και η ανάπτυξη του Δεδέαγατς αποτέλεσε άμεση συνέπεια των μακροϊστορικών εξελίξεων της εποχής: της βιομηχανικής επανάστασης, της ανόδου του καπιταλισμού και της ανάγκης για γρήγορα και αξιόπιστα δίκτυα μεταφοράς. Αυτό που θα επιχειρήσουμε να κάνουμε σε αυτήν την ενότητα, είναι να ανασυνθέσουμε την αστική, κοινωνική και οικονομική φυσιογνωμία της Αλεξανδρούπολης από τα τέλη του 19ου έως τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα … χωρίς πολλά λόγια! Οι τοπικοί φορείς της πόλης και το φωτογραφικό υλικό που μας έχουν διαθέσει είναι αρκετό για πούμε πως πράγματι μια εικόνα ισοδυναμεί με χίλιες λέξεις. Οπότε, πέρνα απλά το ποντίκι σου πάνω από την φωτογραφία ή το βίντεο που σε ενδιαφέρει και πάτα ένα κλικ! Οι λέξεις βρίσκονται εκεί.
Contents
- 0.1 Εσύ ξέρεις ποιο είναι το πρώτο κτίριο που χτίστηκε στην πόλη σου από την ίδρυσή της;
- 0.1.1 Η πρώτη βιομηχανική μονάδα στο Δεδέαγατς (1874)
- 0.1.2 Ταυτόχρονα σχεδόν με την σιδηροδρομική γραμμή, το 1874 θα κατασκευαστεί και η πρώτη αξιόλογη βιομηχανική μονάδα της περιοχής, από τον έμπορο αλεύρων Γεώργιο Πρωτόπαπα . Βρισκόταν δίπλα στον σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι της πόλης, παρήγε άλευρα, ζυμαρικά και πίτουρα τα οποία μετέφερε σε όλη τη Θράκη αλλά και στην Μεσόγειο μέσω του λιμανιού. Η εμπορική δραστηριότητα του Πρωτόπαπα ήταν αντίστοιχη με αυτήν του μύλου Αλλατίνι της Θεσσαλονίκης, καθιστώντας τες τις μεγαλύτερες βιομηχανικές μονάδες του είδους τους στα Βαλκάνια. Η σύνδεση του εργοστασίου με το σιδηροδρομικό δίκτυο γινόταν με δύο παρακαμπτήριές γραμμές έτσι ώστε να εξασφαλιστεί αφενός ο ανεφοδιασμός του μύλου σε σιτηρά και αφετέρου να διοχετεύεται η παραγωγή του. Τον Οκτώβριο του 1915 οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ θα βομβαρδίσουν τα νευραλγικά σημεία της πόλης καταστρέφοντας τα κτίρια κατά μήκος της παραλιακής ζώνης. Ο βομβαρδισμός υπήρξε σφοδρότατος προκαλώντας πυρκαγιές και καταστροφές καταστημάτων. Μεταξύ άλλων, καταστράφηκε και ο μύλος Πρωτόπαπα. Για να δεις το πριν και το μετά απλά πέρασε με το ποντίκι σου πάνω από την φωτογραφία που βλέπεις κάτω.
- 0.2 Τα προξενεία του Δεδέαγατς
- 0.3 Κτίρια Διοικητικού χαρακτήρα στο Δεδέαγατς
- 1 Πολυπολιτισμικότητα και τοπόσημα της κοινωνίας του Δεδέαγατς
Εσύ ξέρεις ποιο είναι το πρώτο κτίριο που χτίστηκε στην πόλη σου από την ίδρυσή της;
Η ιστορία της Αλεξανδρούπολης κρύβει κάτι πραγματικά μοναδικό. Σε αντίθεση με πολλές άλλες πόλεις, εδώ γνωρίζουμε με ακρίβεια πού ξεκίνησαν όλα. Γνωρίζουμε το πρώτο κτίριο που χτίστηκε, το σημείο όπου γεννήθηκε η πόλη. Το γενέθλιο τοπόσημό της. Ο παλιός Γαλλικός Σιδηροδρομικός Σταθμός δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κτίσμα· είναι ένα ζωντανό κομμάτι της συλλογικής μνήμης της Αλεξανδρούπολης. Ένας σιωπηλός μάρτυρας της αρχής, της μετάβασης και της εξέλιξης της πόλης. Το 1871 κατασκευάστηκε η σιδηροδρομική γραμμή που συνέδεσε το Δεδέαγατς με το Πύθιο και την Αδριανούπολη, ενώ το 1895 ακολούθησε η σύνδεση με τη Θεσσαλονίκη. Σε αυτό το πλαίσιο δημιουργήθηκε ο κεντρικός σταθμός της Εταιρείας των Ανατολικών Σιδηροδρόμων (C.O.), ο σημερινός Γαλλικός Σταθμός — ένα κτίριο που θεωρείται το παλαιότερο της πόλης και δικαίως αποκαλείται από τους κατοίκους της το «γενέθλιο τοπόσημο». Παρόμοια κτίρια συναντά κανείς σε όλο το δίκτυο της C.O., από το Δεδέαγατς έως το Καραγάτς, όπως στο Πύθιο, αποκαλύπτοντας έναν κοινό αρχιτεκτονικό και ιστορικό παλμό που ένωνε τις πόλεις της διαδρομής. Σήμερα, ανατολικά, στην έξοδο της Αλεξανδρούπολης, στέκει ακόμη εκεί. Ένα ξύλινο κτίσμα, λιτό αλλά επιβλητικό. Ο Γαλλικός Σταθμός. Ένα πραγματικό στολίδι που, παρά το πέρασμα του χρόνου, συνεχίζει να συγκινεί και να εντυπωσιάζει — σαν να ψιθυρίζει την ιστορία της πόλης σε όποιον σταθεί μπροστά του.
ενδεικτικό παράδειγμα της σημασίας που έδινε η οθωμανική κυβέρνηση στην κάλυψη των ολοένα και αυξανόμενων αναγκών του διαμετακομιστικού εμπορίου της πόλης είναι και η κατασκευή του φάρου στα δυτικά του λιμανιού από την εταιρεία Administration generally des phares de l’ Empire Ottoman, η λειτουργία του οποίου θα ξεκινήσει την 1η Ιουνίου 1880
Αυτά τα κτίρια που βλέπετε είναι οι αποθήκες. Αρχικά, ήταν εννιά σε αριθμό, κατασκευάστηκαν σε έκταση που παραχωρήθηκε από την Υψηλή Πύλη στην εταιρία C.O. και ήταν χωρισμένες σε δύο ομάδες. Μία ομάδα των πέντε αποθηκών που εφάπτονταν μεταξύ τους βρισκόταν προς την δυτική πλευρά του λιμανιού και μία άλλη των τεσσάρων βρισκόταν στην ανατολική, ενώ στο κενό που υπήρχε ανάμεσα στην πρώτη και στη δεύτερη ομάδα είχαν κατασκευαστεί σιδερένιες γέφυρες που ένωναν το υπερυψωμένο οπίσθιο τμήμα των κτιρίων με αυτό που βρισκόταν μπροστά. Πιο συγκεκριμένα, μεταξύ του κρηπιδώματος του λιμανιού και των αποθηκών υπήρχαν τέσσερις σιδηροδρομικές γραμμές ενώ μία πέμπτη διέσχιζε το τελωνείο με υψομετρική διαφορά. Ο χώρος αυτός συνδεόταν με το κρηπίδωμα με δύο ή τρεις σιδερένιες γέφυρες σε τέτοιο ύψος ώστε να μην παρεμποδίζεται η κυκλοφορία των βαγονιών. Οι γέφυρες αυτές ήταν κατασκευασμένες από σίδηρο και είχαν ξύλινο δάπεδο και καταλήγανε σε ένα μεγάλο χωνί στο οποίο οι εργάτες άδειαζαν τα σιτηρά από τα ζεμπίλια στο αμπάρι της κάτω από το χωνί πλευρισμένης φορτηγίδας
Ως απόρροια της κατασκευής των σιδηροδρομικών εγκαταστάσεων θα ακολουθήσει την ίδια περίοδο η κατασκευή ενός τεχνητού λιμένα, ο οποίος θα επέτρεπε σε σκάφη μεγάλης χωρητικότητας να προσεγγίζουν την αποβάθρα και θα συνδεόταν απευθείας με τον σταθμό. Η σημασία του λιμανιού στη πόλη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον σιδηρόδρομο, καθώς κατασκευάστηκε μόλις μερικές εκατοντάδες μέτρα σε απόσταση από τον σταθμό της Εταιρείας των Ανατολικών Σιδηροδρόμων με τη σιδηροδρομική γραμμή να φτάνει μέχρι το λιμάνι με έξι διακλαδώσεις με μία από αυτές να καταλήγει στις σιταποθήκες του λιμανιού που είχαν κατασκευαστεί για την εξυπηρέτηση των διακινούμενων φορτίων
Η πρώτη βιομηχανική μονάδα στο Δεδέαγατς (1874)
Ταυτόχρονα σχεδόν με την σιδηροδρομική γραμμή, το 1874 θα κατασκευαστεί και η πρώτη αξιόλογη βιομηχανική μονάδα της περιοχής, από τον έμπορο αλεύρων Γεώργιο Πρωτόπαπα . Βρισκόταν δίπλα στον σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι της πόλης, παρήγε άλευρα, ζυμαρικά και πίτουρα τα οποία μετέφερε σε όλη τη Θράκη αλλά και στην Μεσόγειο μέσω του λιμανιού. Η εμπορική δραστηριότητα του Πρωτόπαπα ήταν αντίστοιχη με αυτήν του μύλου Αλλατίνι της Θεσσαλονίκης, καθιστώντας τες τις μεγαλύτερες βιομηχανικές μονάδες του είδους τους στα Βαλκάνια. Η σύνδεση του εργοστασίου με το σιδηροδρομικό δίκτυο γινόταν με δύο παρακαμπτήριές γραμμές έτσι ώστε να εξασφαλιστεί αφενός ο ανεφοδιασμός του μύλου σε σιτηρά και αφετέρου να διοχετεύεται η παραγωγή του. Τον Οκτώβριο του 1915 οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ θα βομβαρδίσουν τα νευραλγικά σημεία της πόλης καταστρέφοντας τα κτίρια κατά μήκος της παραλιακής ζώνης. Ο βομβαρδισμός υπήρξε σφοδρότατος προκαλώντας πυρκαγιές και καταστροφές καταστημάτων. Μεταξύ άλλων, καταστράφηκε και ο μύλος Πρωτόπαπα. Για να δεις το πριν και το μετά απλά πέρασε με το ποντίκι σου πάνω από την φωτογραφία που βλέπεις κάτω.
Τα προξενεία του Δεδέαγατς
Η κατασκευή του λιμανιού, σε συνδυασμό με την κατασκευή του σιδηροδρομικού δικτύου θα λειτουργήσει ως καταλύτης για την αστική ανάπλαση του Δεδέαγατς. Οι μεταβολές αυτές θα οδηγήσουν στην ίδρυση επιχειρηματικών, οικονομικών και διοικητικών φορέων, οι οποίοι με την σειρά τους θα αναπλάσουν κοινωνικά και εθνοτικά την ταυτότητα της πόλης. Η ραγδαία ανάπτυξη της πόλης και η στρατηγική της θέση οδήγησε το 1884 στη μεταφορά της έδρας του σαντζακίου από το Διδυμότειχο στο Δεδέαγατς και μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα το Δεδέαγατς είχε μετατραπεί σε οθωμανικό διοικητικό κέντρο. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα το Δεδέαγατς είχε μετατραπεί σε ένα σημαντικό οικονομικό, εμπορικό και διοικητικό κέντρο στο οποίο άρχισαν να ιδρύονται προξενεία και να λειτουργούν διάφορα υποκαταστήματα ασφαλιστικών και εμπορικών εταιριών, όπως η Deutcher Lloyw des Berlines, La patrie, Lloyd’s Anglais Mannheim, Aachen & Munchen, Commerial Union, London & Lancanshire, Northen, Societe generale d’ Assuranes Ottomanes. Τα ταχυδρομεία και τα τηλεγραφεία απέστειλαν ειδήσεις και παραγγελίες, τα τυπογραφεία ήταν υπεύθυνα για την εξυπηρέτηση των ψυχαγωγικών και επιχειρηματικών αναγκών της πόλης, ιδρύθηκαν επίσης εγκαταστάσεις για την παροχή υγειονομικών υπηρεσιών, ενώ πολύ σύντομα η πόλη θα «στολιστεί» από μνημειώδη κτίρια με αξιοζήλευτη αρχιτεκτονική ομορφιά που θα φιλοξενήσουν τους προξενικούς πράκτορες διάφορων χωρών. Στο Δεδέαγατς λειτούργησαν σε διαφορετικές περιόδους οκτώ Υποπροξενεία ή προξενικά γραφεία της Αγγλίας, Αυστροουγγαρίας, Γαλλίας, Γερμανίας, Ελλάδας, Ιταλίας, Περσίας και Ρωσίας.
Δες για παράδειγμα τις φωτογραφίες από αυτό το κτίριο σε διάφορες χρονικές περιόδους. Το κτίριο αυτό είναι το προξενείο της Αυστροουγγαρίας, το οποίο ήταν από τα πρώτα που ιδρύθηκαν στην πόλη. Πρώτος υποπρόξενός της υπήρξε ο Βλάσιος Σούχωρ (1839-1907) με καταγωγή από τη Μυτιλήνη αλλά με αυστριακή υπηκοότητα. Αργότερα, το κτήριο μετατράπηκε στο ξενοδοχείο «Λονδίνο», έγινε λέσχη και τέλος κατεδαφίστηκε για να ανεγερθεί πολυκατοικία. Οι φωτογραφίες είναι πιθανότατα από την περίοδο 1910-1930, με την πρώτη από τα αριστερά να είναι σε μορφή cart postal από την περίοδο της βουλγαρικής κυριαρχίας (1913-1919).
Το 1875 ακολούθησε η ίδρυση του ελληνικού προξενείου, έπειτα από συστάσεις Ελλήνων υπηκόων της πόλης που προέτρεπαν στον Έλληνα πρόξενο της Αδριανούπολης να ιδρυθεί ελληνικό προξενείο στην πόλη για την εξυπηρέτηση των ελληνικών οικονομικών συμφερόντων. Το κτίριο που απεικονίζεται στην φωτογραφία δεν έχει διασωθεί σήμερα. Το ελληνικό προξενείο στεγάστηκε εδώ μέχρι το 1908 και στη συνέχεια μετακινήθηκε στην τοποθεσία που στεγάζεται σήμερα το Νομαρχείο της πόλης, όπου και παρέμεινε μέχρι το 1920.
Κτίρια Διοικητικού χαρακτήρα στο Δεδέαγατς
Την ίδια περίοδο που άρχισαν να εμφανίζονται τα πρώτα προξενικά γραφεία στη πόλη άρχισαν να κατασκευάζονται και κτίρια διοικητικού χαρακτήρα. Στα πλαίσια της αστικής συγκρότησης της πόλης και σε συνδυασμό με τις προσπάθειες αναβάθμισης του συστήματος υγείας και των υποδομών της υγειονομικής περίθαλψης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, χτίστηκε το νοσοκομείο «παρεπιδήμων και πενήτων». Στις αρχές του 1900, χτίστηκε και ένα επιβλητικό τετραώροφο κτίριο για να εξυπηρετεί τις ανάγκες του εκάστοτε Οθωμανού διοικητή, το οποίο έχει μείνει γνωστό στους κατοίκους της Αλεξανδρούπολης ως "Πασαλίκι". Περισσότερες πληροφορίες ψάξε μέσα στη φωτογραφία.
Το Πασαλίκι ήταν ένα επιβλητικό τετραώροφο κτίριο της ύστερης οθωμανικής περιόδου που χτίστηκε την περίοδο 1906-1908. Αποτελούσε ένα από τα ωραιότερα αξιοθέατα της πόλης και αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας της μέχρι να κατεδαφιστεί. Η ιστορία που υπάρχει γύρω από το κτίριο, για ποιο λόγο πήρε την ονομασία Πασαλίκι και για ποιους λόγους χτίστηκε, παρόλο που δεν γνωρίζουμε αν είναι ακριβής, είναι σίγουρα πολύ ενδιαφέρουσα. Μπορείς να την ακούσεις στο ηχητικό αρχείο δίπλα.
Ήξερες ότι πίσω από το Πασαλίκι κρύβεται μία περίεργη ιστορία;
Για την κατασκευή του νοσοκομείου συνέβαλλαν χρηματικά εκτός από τους κατοίκους της πόλης και η Εταιρεία των Ανατολικών Σιδηροδρόμων, ο Ενωτικός Σιδηρόδρομος Θεσσαλονίκης-Κωνσταντινούπολης, ενώ οι φορείς της πόλης προσπάθησαν να ενισχύσουν την χρηματοδότησή του με μία φιλανθρωπική εκδήλωση που είχαν οργανώσει παράλληλα με τα εγκαίνια ενός νέου δρόμου στην πόλη. Για το γεγονός αυτό στην πόλη κατέφθασαν οι κοινωνικές ελίτ από την Ξάνθη, Αδριανούπολη, Γκιουμουλτζίνα και με τις προσφορές τους συνέβαλλαν στην αποπεράτωση του νοσοκομείου.
Το Δεδέαγατς δύο δεκαετίες μετά την ίδρυσή του
Η Εταιρία των Γαλλικών Σιδηροδρόμων δεν έφερε απλώς ένα τρένο στο Δεδέαγατς· έβαλε μπροστά μια ολόκληρη πόλη. Σχεδόν από το πουθενά, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, αρχίζει να διαμορφώνεται η βασική φυσιογνωμία της: λιμάνι, αποθήκες, εμπορικές υποδομές, η πρώτη βιομηχανική μονάδα, και φυσικά ο Φάρος — το νέο σημείο αναφοράς στον ορίζοντα. Θα έλεγε κανείς πως η πόλη «στήνεται» βιαστικά αλλά με σχέδιο, σαν να ξέρει από νωρίς τον ρόλο που της επιφυλάσσεται. Και όμως, αυτή είναι μόνο η αρχή. Στα μέσα της δεκαετίας του 1890, το Δεδέαγατς ετοιμάζεται να αλλάξει ξανά. Το αστικό του πλέγμα θα δεχτεί μια νέα, καθοριστική παρέμβαση… αλλά προς το παρόν, ας μη βιαστούμε. Ας κάνουμε πρώτα μια σύντομη ανακεφαλαίωση όσων έχουν προηγηθεί, μέσα από το παρακάτω χρονοδιάγραμμα.
Ο Γαλλικός Σταθμός
Τον Ιούνιο του 1870 εκδόθηκε διάταγμα που όριζε το Δεδέαγατς ως τερματικό σταθμό της γραμμής που ξεκινούσε από την Αδριανούπολης. Τον Μάιο του 1871 ξεκίνησαν οι εργασίες και το κτίριο του Γαλλικού Σταθμού είναι το πρώτο που χτίζεται στην πόλη
Το λιμάνι και οι αποθήκες
Ταυτόχρονα με την κατασκευή του σταθμού και των πρώτων βοηθητικών κτιρίων έγιναν τα πρώτα σχέδια για το λιμάνι και τις αποθήκες του
Ο Μύλος Πρωτόπαπα
Ταυτόχρονα σχεδόν με την σιδηροδρομική γραμμή, το 1874 θα κατασκευαστεί και η πρώτη αξιόλογη βιομηχανική μονάδα της περιοχής, από τον έμπορο αλεύρων Γεώργιο Πρωτόπαπα. Βρισκόταν δίπλα στον σιδηροδρομικό σταθμό και το λιμάνι της πόλης.
Ο Φάρος
Οι αυξημένες ανάγκες του διαμετακομιστικού εμπορίου της πόλης οδήγησαν στη κατασκευή του φάρου στα δυτικά του λιμανιού, η λειτουργία του οποίου θα ξεκινήσει την 1η Ιουνίου 1880
